Amforen en amfoorstempels

Uit Coriovallum (Heerlen, Limburg)

Amforen en amfoorstempels uit Coriovallum (Heerlen, Limburg) 

Amforen in Nederland
In 2013 heeft Joost van den Berg de Romeinse amforen in de collectie van het Thermenmuseum onderzocht. Amforen zijn grote aardewerk containers, die voornamelijk gebruikt werden voor het vervoer van vloeibare levensmiddelen zoals olijfolie, vissaus en wijn. De Romeinse benaming ‘amphora’ verwijst naar een antieke volumemaat die ongeveer gelijk is aan 26 liter. Een deel van de mediterrane amforen die in Nederland gevonden worden hadden dan ook een omvang die overeen komt met deze inhoud. Een uitzondering hierop zijn de olijfolie-amforen, die meestal twee of drie keer zo groot waren.

            Een deel van het onderzoek concentreert zich op de herkomst van deze containers. Op Romeinse vindplaatsen in Nederland vinden we amforen die gemaakt zijn in vrijwel alle gebieden van het Romeinse Rijk. De meeste komen uit Spanje, Gallië en nabijgelegen regio's (zoals de Maasvallei of het Rijnland). Sommigen zijn echter ook geproduceerd in Italië, Afrika, Griekenland, Turkije en het Midden-Oosten. Door de studie van de baksels en aardewerkvormen kan de herkomst van een bepaalde scherf achterhaald worden. Hiermee kan enerzijds toegang verworven worden tot inzicht omtrent de werking van de Romeinse lange- en korteafstandshandel. Anderzijds kan onderzocht worden welke relatie Coriovallum had heeft binnen haar economische regio en binnen het Romeinse Rijk. Daarnaast is de kennis over de producten die geconsumeerd werden een belangrijke bron van informatie over onder andere de sociale positie, de welvarendheid of de etniciteit van de van de mensen die in Heerlen woonden of de reizigers die de stad en haar thermen bezochten. 

            Een tweede deel van het onderzoek is de ‘epigrafie’. Dit is de studie van geschriften. In het geval van onderzoek naar amforen kan dat verwijzen naar stempels, ingekraste inscripties (graffiti) en geschilderde teksten (tituli picti). De meeste van deze kunnen gevonden worden op amforen uit de Guadalquivir vallei in het zuiden van Spanje, in de Romeinse provincie Baetica (Andalusië, Spanje). Hier werd vooral olijfolie geproduceerd. Voor de Romeinen is dit een van de belangrijkste voedingsmiddelen en het werd gedurende vrijwel de gehele Romeinse tijd en masse naar alle delen van het Rijk geïmporteerd. Olijfolie was voor de Romein wat stamppot en rookworst voor de Nederlander is: een product met een sterke culturele en sociale betekenis. Daarnaast werd olijfolie gebruikt in de thermen. De badgasten smeerden zich in met olie (eventueel gemengd met zand) en schraapte dit er vervolgens af met een strigilis (badschraper). 

Stempels op amforen uit Heerlen
Een belangrijke epigrafisch element voor de studie van amforen zijn de stempels. Dit was een merk dat geplaatst werd op de amfoor om aan te geven wie de producent was. Op basis van dit merk kan veelal precies bepaald worden in welke werkplaats de amfoor gemaakt is en in welke tijd deze dateert. Door middel van deze informatie kan inzicht verworven worden in de werking van het economie en het Romeinse transportwezen.

Wederom belangrijk hier zijn de olijfolie-amforen uit Zuid-Spanje. Deze werden het vaakst geïmporteerd en bevatten relatief vaak een stempel. In Heerlen hebben we onder andere stempels van de grote industriele olijfolieproducenten zoals C. Antoni Quietus of C. Iuventi Albini. Deze producenten zullen een contract gehad hebben met het Romeinse leger om de troepen aan de limes van olijfolie te verzien, maar hadden genoeg productie om ook op de vrij markt olijfolie te verkopen: bijvoorbeeld aan een civiele nederzetting zoals Heerlen, Maastricht of Tongeren. Daarnaast vinden we geregeld stempels van kleine producten, waarvan nog niet zoveel bekend is. Een voorbeeld hiervan is de stempel P VAL FAVS SCOR. Dit verwijst naar P. Valeri Faustini die actief was in de Scorobrensia regio in Baetica. Deze olijfolieproducent is enkele bekend van een handvol vindplaatsen en had klaarblijkelijk een kleine productie en geen overeenkomst met het leger.

 

 

Fig.1. Een bovenkant van een Baetische olijfolieamfoor van het type Dressel 20. De amfoor dateerd in de 2de eeuw en heeft het merk QMR, een andere grote producent uit Baetica. 

Af en toe worden er ook stempels gevonden op amforen die elders in het Rijk gemaakt zijn. In Heerlen is een bijzonder exemplaar aangetroffen van een amfoor met een stempel van L. Evmachus. Dit was een wijnproduct rondom het begin van de jaartelling wiens werkplaatsen in en rondom de Romeinse stad Pompeii (Campanië, Italië) lagen. Die wijnen uit de regio hadden een goede reputatie en zullen door de Romeinen gezien zijn als de beste wijn die beschikbaar was op de markt. Hiermee moet deze amfoor en zijn inhoud gezien worden als een enorm duur product. Vooralsnog is aan de noordgrens alleen een exemplaar bekend van het Kops Plateau in Nijmegen.

 

 

 Fig.2. De bovenkant van een amfoor van het type Dressel 2-4 uit Pompeii met de stempel van L. Eumachi.

 Een andere bijzondere stempel leest enkel ANTH. Vooralsnog is het niet bekend waar of op wie deze afkorting duidt, het is echter wel bekend waar hij gemaakt is: namelijk in Empuries (Catalonië, Noordoost Spanje). Deze stempel – gevonden op een wijn- of vissausamfoor uit Coriovallum – is het eerste exemplaar dat geïdentificeerd is buiten de landsgrenzen van Spanje. Dit is vooral goed nieuws voor archeologen en onderzoekers in dit land, die op basis van deze vondst hun ideeën over de afzetmarkt en de datering van de ANTH-stempel kunnen aanpassen en aanscherpen.

 

 

 

Aanvraag

Vragen?

Neem contact op:
Telefoon +31 (0)45 560 5100
E-mail info@thermenmuseum.nl

Bel me terug:
Als u uw nummer hier invoert,
bellen wij u terug.